شايد با مطالعه اين مقدمه به خانواده‌درمانی علاقه‌مند شده و مايل باشيد يک تحليل‌گر خانواده مسلط به روش تحليل خانواده شويد. قبل از مطالعه کتاب، لازم است کمی در مورد خانواده‌درمانی بدانيد.
خانواده‌درمانی درمان روابط زناشويي و رفع اختلاف زوج‌ها نيست، هرچند روابط بين زن و شوهر با هم و با فرزندانشان موضوع اصلی کار خانواده‌درمانگر است. اجازه بدهيد اينطور توضيح دهم. وقتی فردی دچار بيماری يا ناراحتی روانی چون افسردگی، اضطراب امتحان، وسواس، اعتياد به مواد مخدر و ... می‌شود، به درمانگر مراجعه می‌کند. درمانگر علت بيماری او را بررسی کرده، او را درمان می‌کند. اما علت بيماری او چيست؟ 
در درمان اختلالات روانی، علت بيماری را می‌توان در سطوح مختلف ديد و بررسی کرد. مثلا می‌توان علت بروز افسردگی را در سطح مواد شيميايي در سلولهای مغز بررسی کرد و با تجويز دارو، تغييرات شيميايي در مغز ايجاد کرده، روان را دستکاری نموده و درمان کرد. می‌توان افسردگی را در سطح روان فرد و افکار و رفتارهای او بررسی کرده، با تغيير افکار و رفتارهايش، او را درمان نمود. همچنين می‌توان در سطحی وسيعتر و خارج از جسم و روان او، يعنی در سطح خانواده او، متشکل از بيمار افسرده، همسر و فرزندانش، علت بروز افسردگی را در او بررسی نمود و با تغيير و دستکاری جسم و روان افراد، وضعيت و رابطه آنها در خانواده و احساسی که نسبت به هم دارند، يعنی با سالم‌سازی خانواده بيمار و بيماريزای او، او را درمان نمود. مسلما می‌توان همين فرد را در سطح اجتماع کوچک محل زندگی‌اش نيز ديد و با دستکاری اجتماع بيمار و بيماری‌زا، افسردگي وی را درمان کرد.  
طبيعی است که همه را نمی‌توان به هر شيوه‌ای درمان کرد. برخی از انواع افسردگی‌ها، فقط با درمان دارويي درمان می شوند. راه نفوذی بر اين نوع از بيماری‌ها جز در سطح جسمی وجود ندارد. اعتياد بيماری است که بدون دستکاری و سالم‌سازی خانواده بيمار و محيط اجتماعی اطراف وی، شانس موفقيت اندکی دارد. موضوعی که گروه‌های معتادان گمنام با کار بر روی گروه دوستان و محيط اجتماعی معتاد و خانواده او، به خوبی آن را به انجام می‌رسانند. 
به عبارتی ديگر، خانواده‌درمانی مشابه ساير شيوه‌های درمانی است، با اين تفاوت که به جای نگاه محدود به يک فرد، بازتر نگريسته و به کل خانواده او نگاه می‌کند و به جای دستکاری و تغيير يک فرد، کل خانواده او را دستکاری می‌کند و به جای بهبود يک فرد، کل خانواده را بهبود می‌بخشد. 
بخش اول کتاب، همان جزوه اوليه بهار ۸۴ با کمی تصحيح و بازنويسی است. با مروری بر اين فصل، تا حدودی با روش تحليل خانواده و کليات آن آشنا می‌شويد. توضيح بيشتر نحوه رسم شکل صورت خانواده را همراه با مثال‌های بيشتر به کتاب دوم روش تحليل خانواده منتقل کردم. به نظرم، توضيح بيشتر مفاهيم پايه در روش تحليل خانواده اولويت بيشتری از ذکر جزييات رسم صورت آدمک خانواده داشت. 
در بخش دوم، به توضيح مفاهيم پايه در روش تحليل خانواده پرداختم. در اين بخش احساس و هيجان، مغز و نحوه کارکرد آن، عشق و تفکر عاشقانه و ... را به زبانی ساده توضيح دادم. بخش سوم را به توضيح مفصلتر شرح زندگي آدمك خانواده، از تولد تا مرگ اختصاص دادم. در آنجا نحوه آماده‌شدن برای عشق‌بازی و تشکيل خانواده، نحوه خواستگاری، نحوه بازی در عشق‌بازی، ارتباط با فرزندان و ... را شرح دادم. 
جا دارد در خاتمه از کسانی که مرا در مدون کردن روش تحليل خانواده ياری کردند، تشکر و قدردانی کنم. از همه اساتيدم، بخصوص دكتر مهدي بينا، دکتر محمد ولی سهامی، دکتر باقر ثنايي ذاكر و دکتر آذرخش مکری تقدير و تشکر می‌کنم. همچنين از مراجعينی که به من اعتماد کردند، منظورم آنهايي است که با من گريستند و خنديدند و صادقانه انديشه و احساس خود را با من در ميان گذاشتند، و با اين کار، امکان بومی کردن و تدوين اين روش را برای من ميسر ساختند کامل تشکر و قدردانی را دارم. 
از پدر و مادرم (پدر و مادر خودم و پدر و مادر همسرم) و خواهر و برادرانم (خواهر و برادران خودم، همسرم و همسرانشان) کمال تشکر را دارم. آنها صبورانه و پيگيرانه مرا تا رسيدن به آرزوهايم دستگيری کردند. دانش و کتاب من، تبلور آب شدن گوشت و پوست و استخوان آنها، يعنی عشق آنها است. 
از همسرم، سميرا، بینهايت متشکرم. قبل از ازدواج با او پزشک عمومی ساده‌ای، فارغ‌التحصيل از دانشگاه علوم پزشکی تهران، در گوشه مطبی در شهر يزد، علاقمند به روانشناسی بودم. با حمايت او بود که کارشناسی‌ارشد در رشته روانشناسی‌بالينی را در دانشگاه آزاد رودهن به پايان رساندم و به کار در رشته روانشناسی‌بالينی و بخصوص خانواده‌درمانی پرداختم و ... نظريه‌های خانواده‌درمانی را با تجربياتی که از مراجعانم آموخته بودم، تلفيق کردم و ... اما اين همه، بدون چشيدن طعم عشق‌ و شرکت در بازی آسمانی به نام عشق‌بازی در خانواده‌ای سالم هيچ ارزشی نداشت. او بود که با من قماری عاشقانه کرد، طعم عشق را به من چشاند، و تفکر عاشقانه را به من آموخت. او و پسرم، دانيال، خانواده‌ای سالم و عاشق را به من هديه دادند. من آنها را تا بی‌نهايت عشق می‌پرستم.
  
 								                    سعيد جهانشاهي    1388


کتاب روش تحلیل خانواده مقدمه قسمت دوم

پيشگفتار 
اين کتاب يک ترجمه نيست. يعنی ترجمه کتابی از زبانی ديگر به زبان فارسی نيست. اما واقعيت اين است که من تلاش زيادی کردم تا ترجمه خوبی از کار در آيد. حتما متوجه منظور من شده‌ايد؟! اين کتاب ترجمه‌ای است از زبان دشوار متون علمی خانواده‌درمانی و روانشناسی خانواده به زبانی ساده. 
نياز به ساده‌سازی روانشناسی از سه جهت اهميت دارد. در درجه اول، آشنا شدن هرچه بيشتر با مفاهيم روانشناسی باعث گسترش ذهن روانشناسی (نگاه روانشناسانه) در افراد شده، سلامت روان را در سطح فرد و جامعه بهبود می‌بخشد. در اين صورت، بسياری از افرادی که خود را تحت فشار روانی احساس می‌کنند يا افسرده هستند يا ...، با داشتن ذهنی روانشناسی و درک کارکرد روان، متوجه وجود روان، وجود فشار روانی و عوامل روانشناختی مسبب آن می‌شوند و کمتر خود را در چنين شرايطی دچار ابهام يا دردهای جسمی می‌پندارند.
در درجه دوم، نياز به ساده‌سازی مفاهيم روانشناسی يک نياز ضروری برای کار در کلينيک روان‌درمانی و مشاوره است. در حقيقت، در روان‌درمانی، ابزار درمانی روانشناس دارو نيست. ارتباط برقرار کردن با ذهن و روان مراجع (کسی که به روان‌درمانگر مراجعه می‌کند) است. طبيعی است هرچه روانشناس و مراجع دارای فرهنگ و زبان مشترکتری باشند، درک بهتری از هم داشته، بهتر با هم ارتباط برقرار می‌کنند. در اين صورت، ابزار درمانی روانشناس هم بهتر کارگر خواهد افتاد. به همين علت، توضيح نحوه کار روان، محل آسيب در روان و ... به زبانی که براي مراجع قابل فهم باشد، بسيار حائز اهميت است. 
در درجه سوم، تعداد متخصصان به نسبت تعداد متقاضيان هميشه محدود است. به عبارتی ديگر، بسياری از افرادی که نيازمند دريافت خدمات روانشناسی و مشاوره‌ای هستند، امکان دسترسی به متخصصان را ندارند. ساده‌سازی مفاهيم روانشناسی باعث می‌شود گروهی از افراد علاقمند و صاحب صلاحيت (افراد قابل اعتماد در خانواده‌ها) با دسترسی به اين دانش، امکان راهنمايی و مشاوره ساده و اوليه به نزديکانشان را داشته باشند و از پيچيده و لاعلاج شدن بسياری از مشکلات خانوادگی و روانشناختی ساده و قابل‌ پيشگيری جلوگيری کنند. گروه آخر، تحت عنوان «تحليل‌گر خانواده» مخاطب اصلی اين کتاب هستند.
در مورد اهميت ساده کردن مفاهيم پيچيده روانشناسی توضيح دادم، اما نحوه ساده‌سازی مشکل بزرگی است. از يک سو، بايد مفاهيم علمی آنقدر ساده شوند که برای افراد ناآشنا به مبانی علمی دانش روانشناسی قابل فهم باشند و از سوی ديگر، نبايد آنقدر ساده گردند که از لحاظ علمی سست و بی‌پايه محسوب شوند. چه بايد کرد؟ 
برای ساده و قابل‌فهم کردن هر موضوعی، می‌توان از مثال استفاده کرد. به همين منظور، بايد مفاهيم علمی دانش روانشناسی خانواده را به چيزی تشبيه می‌کردم تا از نظر علمی، قابل تاييد و از نظر خوانندگان، قابل فهم باشد. اواخر سال ۸۳ بود که برای توضيح بهتر روابط بين افراد درون خانواده از شکل صورت آدم استفاده کردم. برای مراجعينم درک اينکه بچه از پدر فاصله گرفته، يا مادر و پدر با هم همسر نيستند، دشوار بود. شکل صورت آدمک خانواده کار مرا خيلی راحت کرد. کم‌کم موضوع را بسط دادم و سعی کردم کليه اجزاء کله آدمک را متناسب با دانش روانشناسی خانواده به يک خانواده تشبيه کنم. اين شبيه سازی در قالب جزوه کوچکی در بهار ۸۴ منتشر شد.
از آن زمان، به تدريج روش کار من در خانواده‌درمانی با  فرهنگ بومی خانواده‌هايي که به من مراجعه می‌کردند متناسب‌تر می‌شد و زبان ساده علمی من، رنگ فرهنگ بومی به خود می‌گرفت و زبان علمی مرا با زبان فرهنگ مراجعانم نزديکتر می‌کرد. حالا می‌توانستم برای توضيح نحوه عشق‌بازی يک مرد با همسرش، از نحوه عشق بازی يک انسان با خدای خودش در فرهنگ مذهبی‌مان مثال بزنم و با مثالهای فرهنگی‌تر و حکايتهای ملانصرالدينی و اشعار شاعران و ... ، خودم را به قلب و روان خانواده‌ها نزديکتر و نزديکتر کنم و به سه هدفی که از ساده‌سازی دانش روانشناسی خانواده و همزبانی با مراجعانم توضيح دادم، نزديکتر شوم. 
با اين توضيح، دانش روانشناسی خانواده، آنطور که من آموخته و درک کرده بودم، به تدريج زبان ساده‌تری می‌يافت و رنگ و بوی فرهنگ بومی و ابتکارات شخصی به خود می‌‌گرفت، آنطور که علاوه بر اشتراکات بسيار با روشهای خانواده‌درمانی کلاسيک، روش متفاوتی به نظر می‌رسيد. 
به همين دليل، تجربيات، مشاهدات و فرضيه‌هايي که در کلينيک آزمون کرده بودم و نيازمند تحقيق و بررسی بيشتر بود را به صورتی مدون در‌آوردم. به تعبيری ديگر، نام روش تحليل خانواده را برای روش خانواده‌درمانی خود انتخاب کردم و آن را در قالب کتاب حاضر به چاپ رساندم.  
اين موضوع را از اين جهت توضيح دادم که تاکيد کرده باشم، از يک سو، روش تحليل خانواده روشی است که ماحصل تجربه من در خانواده‌درمانی است و مشابه خارجی ندارد. از سوی ديگر، اين روش چيزی به دانش روانشناسی خانواده اضافه نکرده است. يعنی نظريه‌ای جديد در خانواده‌درمانی محسوب نمی‌شود. کتاب «روش تحليل خانواده» توصيف درک و تجربه من از خانواده‌درمانی خانواده‌هايي است که تاکنون به من مراجعه نموده‌اند. من با توضيح روش کار خودم، آن را در معرض نقد و بهره‌برداری علاقمندان قرار دادم. 
مسلما روش تحليل خانواده در صورتی کارآمدی خود را ثابت می‌کند که با روش علمی صيقل يافته، از آزمون نقد همکاران روانشناس و اساتيد بزرگوار خانواده‌درمانی کشورمان سربلند برون آيد و اين، نيازمند ارتباطی دوسويه و نقادانه با اين عزيزان است که اميدوارم سايت خانواده ايران  بتواند تعامل نقادانه با همکاران و علاقه‌مندان را تسهيل و تسريع کند. اگر خدا بخواهد.
لازم است برای همکاران روانشناسم، در مقدمه کتاب، توضيح دهم که روش تحليل خانواده عمدتا بر نظريه‌های شناختی اجتماعی  در روانشناسی معاصر، رويكردهاي سيستميک و بخصوص رويكرد سازه‌هاي ذهني اجتماعي  در خانواده‌درمانی استوار است، هرچند از ساير نظريه‌های خانواده‌درمانی بی‌نصيب نمانده است. 
لازم است برای خوانندگان کتاب هم، در مقدمه کتاب، توضيح دهم که مخاطب کتاب، فردی است که از ساده‌سازی مفاهيم روانشناسی خانواده سود می‌برد. منظورم همان سه گروهی است که در آغاز توضيح دادم. آنها که به کلينيک خانواده‌درمانی مراجعه می‌کنند. آنها که می‌خواهند ذهن خود را با مفاهيم روانشناسی خانواده آشناتر کنند و آنها که مورد اعتماد خانواده‌ها هستند و می‌خواهند به خانواده خود و نزديکانشان هر چه بيشتر و هرچه علمی‌تر کمک کنند تا خود و اطرافيانشان، خوشبخت و سالم زندگی کنند. 
اما مخاطب اصلی اين کتاب، گروه سوم هستند. آنها تحليل‌گر خانواده‌اند و به خانواده‌ها کمک می‌کنند تا سالم و خوشبخت زندگی کنند. آنها کسانی هستند که هرکدامشان به صدها خانواده در اطراف خود کمک می‌کنند و بی‌مزد و منت دانش خود را در اختيار مردمی قرار می‌دهند که نمی‌توانند خود را از مخمصه زندگی در خانواده‌ای بيماريزا خلاص کنند. آنها سرمايه‌های ارزشمندی برای بهداشت روان و سلامت خانواده‌ها در جامعه ما خواهند بود. آنها با تحليل خانواده‌های اطراف خود و اداره جلسات آموزش گروهي و گروه‌درمانی از نوع خودياری (بدون حضور متخصص و کاملا رايگان) خدمات خود را هميشه ماندگار خواهند نمود. کتاب «روش تحليل خانواده» و کتابهای بعدی، فيلمهای آموزشی «روش تحليل خانواده» و محتوای سايت خانواده ايران، همگی با هدف پشتيبانی از اين گروه برنامه‌ريزی شده، به آنان تقديم مي‌گردد.      


کتاب روش تحلیل خانواده مقدمه قسمت اول

مقدمه نويسنده
روان‌درمانی اجتماع يعنی چه؟ روان‌درمانی يک فرد مبتلا به افسردگی ملموس و قابل درک است اما روان‌درمانی يک اجتماع به چه معنی و چگونه است؟ آيا اجتماع هم مانند يک فرد به درمانگر خود مراجعه می‌کند و شکايتی را مطرح کرده، درخواست درمان دارد؟ آيا همانطور که فردی که از دل‌درد شاکی است و به پزشک مراجعه می‌کند، يا از افسردگی در رنج است و به روانشناس بالينی مراجعه می‌کند، يک اجتماع، مثلا يک محله هم از شکايتی شاکی است و به ... راستی، يک محله چه شکايتی ممکن است داشته، از چه مشکلی در رنج باشد و به چه کسی و با چه آموخته‌ها و چه تجربياتی بايد مراجعه کند؟ انگار اين موضوع و اين شغل و حرفه  قدری ناشناخته مانده است ... 
 چند خطی که در بالا آمده است، اولين پاراگراف از اولين فصل از اولين کتابی است که با عنوان روان‌درمانی اجتماع منتشر می‌شود. به نظر من همين چند جمله می‌تواند به خوبی جلوه‌ای از ايده نگارش کتاب و محتوای آن را نشان دهد و شما را به مطالعه کتابی ترغيب کند که با کمک آن، خواهيد توانست مشابه درمان يک فرد مبتلا به افسردگی، يک اجتماع مبتلا به اعتياد يا مبتلا به فقر و توسعه نيافتگی را درمان کنيد. 
ايده نگارش اين کتاب، آشنا کردن علاقه‌مندان با اين رشته و شغل تازه است. آشنا کردن با رشته علمی و حرفه درمانی مشابه پزشکان و روانشناسان بالينی. رشته علمی که قادر است سلامت و رفاه اجتماعی را در سطح يک محله، يک محيط کار يا يک مدرسه بهبود بخشد و راهکاری برای مسائل مرتبط با سلامتی، از کاهش فقر و نابرابری، اعتياد، بزهکاری، بهبود وضع بهداشت فردی و خانوادگی تا بهبود وضع مسکن و ... ارائه دهد.
طرح ايده روان‌درمانی اجتماع بحثها و نقدهای مختلفی را برانگيخت. اصلی‌ترين انتقادها از اينجا نشات می‌گرفت که دانش روز روانشناسی سلامت اجتماعی از واژه روان‌درمانی اجتماع استفاده نمی‌کند. در واقع کلمه روان‌درمانی اجتماع، واژه‌ای است که (تا آنجا که من می‌دانم) فقط در اين کتاب بکار رفته است. اگر در ادبيات علمی اين رشته و در اينترنت جستجو کنيد، واژه روان‌درمانی اجتماع شناخته شده نيست. 
اولين بار دکتر مهرداد احترامی بود که در نقد و بررسی روش کار من در توانمندسازی اجتماع‌محور در سطح محلات، معتقد بود که انگار من محله (اجتماع) را به عنوان مراجعی می‌بينم که به مشاور يا روان‌درمانگر خود مراجعه کرده است. گفتگوی شخصی من با دکتر پرويز پيران و تاييد ضمنی ايشان به امکان نگاه درمانی به اجتماع باعث شد با عزم بيشتری به موضوع روان‌درمانی اجتماع به عنوان سبکی متفاوت در توانمندسازی اجتماع محور بپردازم و بالاخره، نام «روان‌درمانی اجتماع، سبکی متفاوت در توانمندسازی اجتماع محور» را برای اين کتاب انتخاب کنم و در توضيح بيشتر روان‌درمانی اجتماع، آن را استفاده از اصول درمان در توانمندسازی اجتماع‌محور بدانم. 
انتخاب واژه روان‌درمانی اجتماع تنها موضوعی نبود که نظر منتقدان را به خود جلب کرد. استفاده از اصول درمان برای کار با اجتماع هم محل مناقشه بود. هر چند اعتراف می‌کنم که نگرانی اين منتقدان جدی است و تصور می‌کنم پاسخ مناسبی برای اين انتقادات دارم اما فعلا و در مقدمه اين کتاب، مايل نيستم به اختلاف‌ نظرها و نقدهای مطرح بپردازم. چرا که اين انتقادات، تاکنون تذکرات دوستانه دلسوزانی بوده است که نظری بر پيشنويس کتاب داشتند و راهنمايي‌هايي برای بهتر شدن شيوه نگارش و بخصوص نامگذاری کتاب مطرح کردند. مسلما نقدهای اصلی و چالش‌انگيز آنهايي هستند که پس از چاپ کتاب، و مطالعه دقيق آن توسط عزيزان همکار و اساتيد برجسته اين رشته سر بر خواهند آورد و طبيعی است که از آن نقدها بهره فراوان برده، برای تجديد نظر در چاپ بعدی کتاب يا نگارش کتابی حاوی نقدها و نظرها در اين حوزه استفاده نمايم. 
در مقدمه کتاب و تا آن موقع، بجا است در مورد خودم و اين کتاب بيشتر توضيح دهم. در مورد خودم توضيح می‌دهم چرا که اغلب اطلاع از پيش‌زمينه تحصيلی نويسنده، بهتر گويا است که چرا سبک نگاه او به موضوعی متفاوت شده است. 
من پزشک عمومی، فارغ‌التحصيل از دانشگاه علوم پزشکی تهران هستم. سپس به توصيه دکتر آذرخش مکری در رشته روانشناسی بالينی در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه آزاد رودهن تحصيل کردم. هيپنوتيزم‌درمانی را نزد دکتر پرويز روزبيانی آموختم. سايت هيپنوتيزم ايران  را راه‌اندازی کردم و مقاله‌ای در خصوص مبانی و تئوری‌های  شناختی- اجتماعی هيپنوتيزم نوشتم. باز به توصيه دکتر آذرخش مکری، سايت اعتياد ايران  را که مکانی برای تبادل نظر کارشناسان در حوزه پيشگيری و درمان اعتياد بود، راه‌اندازی کردم.
از سال سوم دوره پزشکی و بخصوص پس از فارغ‌التحصيلی در رشته روانشناسی بالينی، به مطالعه و گذراندن دوره‌های آموزشی در حوزه روانشناسی خانواده و کسب تجربه زير نظر اساتيدی چون دکتر محمدولی سهامی، دکتر مهدی بينا و دکتر باقر ثنايي ذاکر پرداختم و کتاب «روش تحليل خانواده، روانشناسی خانواده به زبان ساده» را به رشته تحرير در آوردم که ماحصل تجربه من در خانواده‌درمانی بيمارانم در کلينيک خصوصی در شهر يزد، محل تولد و محل زندگيم بود. پس از چاپ کتاب و به منظورآموزش بيشتر و مستمر روانشناسی خانواده به زبان ساده به تحليل‌گران خانواده، سايت خانواده ايران  را هم راه‌اندازی کرده، در کنار کار در حوزه روانشناسی بالينی و خانواده‌درمانی، گروه‌درمانی را محور اصلی برنامه‌های درمانی خود قرار دادم.
از سال 1382 که به استخدام سازمان بهزيستی استان يزد و شاغل در دفتر امور اعتياد اين سازمان شدم با واژه توانمندسازی اجتماع محور آشنا و مسئول اجرای برنامه پيشگيری از اعتياد اجتماع‌محور شدم. اينجا بود که مطالعه و تجربه عملی در اين رشته مرا به خود جلب کرد و همکاری و همراهی دکتر حسن رفيعی و دکتر مهرداد احترامی کمک کرد تا با اولين واژه‌ها، مقالات و تجربه‌های عملی در اين حوزه آشنا شوم. به توصيه اين دو معلم بزرگوارم بود که نگارش کتاب حاضر را پيگيری کردم. 
در واقع، کتاب حاضر کتابی است که توانمندسازی اجتماع‌محور را از دريچه ذهن فردی می‌بيند که پزشک عمومی است، روانشناس بالينی است. به خانواده درمانی مشغول است. درگير مسائل پيشگيری از اعتياد بوده، دو سايت اينترنتی را راه‌اندازی کرده و درگير مسائل و دردهای اجتماع بوده و آن را احساس کرده است. عجيب نيست اگر چنين فردی باچنين پيش‌زمينه‌ای، توانمندسازی‌اجتماع‌محور را متفاوت ببيند و نگاهش به اجتماع، در تلفيق با نگاهی که به نرم افزار يک کامپيوتر، روان خانواده، روان فرد و جسم يک انسان داشته، متفاوت گردد. به هر شکل، کتاب «روان‌درمانی اجتماع، سبکی متفاوت در توانمندسازی اجتماع محور» محصول اين تاريخچه است. 
اين کتاب از سه بخش و 19 فصل تشکيل شده است. بخش اول مروری دارد بر روان‌درمانی اجتماع. اينکه اين کتاب چه حرفی برای گفتن دارد، در پی توضيح چيست، اين رشته علمی چيست و چه کارايي دارد. در واقع سوال اصلی اين کتاب در همين بخش مطرح می‌شود. سوال اين است: «فرض کنيد تعدادی از اهالی محله‌ای به فرمانداری محل مراجعه کرده‌اند و درخواست کمک دارند. آنها از بروز اعتياد در محله خود نگرانند. فرمانداری موضوع را به شما ارجاع می‌دهد. شما، به عنوان يک روانشناس سلامت اجتماعی که به روان‌درمانی اجتماع مشغول هستيد و کار تخصصی‌تان روان‌درمانی اجتماعاتی است که در پی پيشگيری از اعتياد در بين اهالی خود هستند، موضوع را چگونه بررسی و کار محوله را چگونه به انجام می‌رسانيد؟» بخش اول در دو فصل کوتاه، مروری دارد بر اين مسائل و تلاش دارد تا ذهن خواننده را برای مطالعه ادامه کتاب تشويق وآماده کند.
بخش دوم کتاب، روان‌درمانی اجتماع را در قالب نه درس توضيح می‌دهد. از توصيف و توضيح روان تا فرهنگ و اجتماع و بالاخره روان‌درمانی اجتماع. حتی اگر تخصص شما کار با روان و فرهنگ است، تمنا می‌کنم از مطالعه اين فصول خودداری نکنيد. چون در تمام فصول کتاب، نگاه متفاوت به چشم می‌خورد و در فصول بعدی آن، بکار گرفته می‌شود. 
بخش سوم کتاب، با مروری بر تجربه‌ها و راهکارها به تکميل نه درس قبل می‌پردازد. فصل دوازدهم بازنويسی مقاله‌ای است با عنوان پنج درس، پنج تجربه در برنامه پيشگيری از اعتياد اجتماع‌محور که در فصلنامه رفاه اجتماعی، سال چهارم، زمستان 83، شماره 15 به چاپ رسيد و شرحی است بر فعاليت‌ها، درس‌ها و تجربه‌های اخذ شده در طی دو سال روان‌درمانی اجتماع در سازمان بهزيستی استان يزد.
در فصل سيزدهم، خانه‌های زندگی را به عنوان تکنيکی درمانی در روان‌درمانی اجتماع توصيف و توضيح دادم. در فصل چهاردهم به رابطه بيمه و اعتياد و طرح مفهوم و نحوه بيمه کردن اجتماع توسط شرکت‌های بيمه و معرفی بيمه سلامت اجتماعی پرداختم.
فصل پانزدهم توضيحی است بر توانمندسازی فردی و خانوادگی و شرحی است بر نحوه توانمندسازی اجتماعی به نام خانواده. در فصل شانزدهم، بخش اول کتاب روش تحليل خانواده، روانشناسی خانواده به زبان ساده را عينا و با همان شيوه نگارش آوردم چون، با توضيحاتی که در آن فصل آمده، نشان می‌دهد که چگونه توانمندسازی اجتماع‌محور می‌تواند از دانش خانواده‌درمانی بهره گيرد و برعکس. 
 دو فصل هجدهم و نوزدهم به ترتيب به پژوهش مشارکتی و آموزش مشارکتی می‌پردازند. فصل نوزدهم اما، شايد مهمترين فصل اين کتاب، از نظر من، ساختار و نحوه فعاليت آموزشکده سلامت اجتماعی را توضيح می‌دهد. آموزشکده‌ای برای تربيت روان‌درمانگران اجتماع که به عقيده من، تنها راهکار توانمندسازی اجتماعی به وسعت کشور عزيز ما ايران است. 
البته اين کتاب بخش ديگری هم دارد. منظورم همان مطالب داخل کادرهايي است که در طی بخش اول و دوم کتاب با آنها مواجه می‌شويد. اين مطالب، مطالب آموزشی هستند که با ذکر منبع آمده‌اند تا بر غنای دروس بيافزايند. به نظرم اين بخش از کتاب ضعيف است و جا داشت حجم بيشتری را به خود اختصاص می‌داد.
البته جا دارد در اينجا از معلمين خود ياد و قدردانی بکنم. از (به تربيت الفبا) دکتر مهرداد احترامی و دکتر حسن رفيعی. دو معلم عزيزی که الفبای اين رشته را به من آموختند. از دکتر محمدعلی برزگر، دکتر پرويز پيران، دکتر آذرخش مکری ودکتر حسين ملک‌افضلی، پيشکسوتانی که از محضرشان بهر‌ه‌ها بردم. همچنين از دکتر فرهاد اقطار، دکتر محمد بينازاده، دکتر رامين رادفر، نادر صوفی‌وندی، حميدرضا طاهری نخست، دکتر فيض‌زاده، دکتر سعيد مدنی، دکتر هومن نارنجی‌ها، و همه عزيزانی که نامشان در اينجا نيامد و آنان که دانش خود را به رايگان در سايت اعتياد ايران به اشتراک گذاشتند. از همه اين عزيزان متشکرم. 
همچنين از دکتر جليل عفتی، مديرکل، دکتر مسعود نشان، معاون پيشگيری و سايرهمکارانم در سازمان بهزيستی استان يزد در بين سالهای 1382 تا 1384، از سرکار خانم شهره شکاری که در کار عملی و نگارش برخی مقالات مرا همراهی کردند و بخصوص از مردم خون‌گرم و فعال محلاتی که اگر نبود همکاری، تحمل و بزرگواريشان، هرگز چنين تجربه‌هايي حاصل نشده، چنين درس‌هايي آموخته نمی‌شد. قدردان همه آنان هستم. 
از سرکار خانم دکتر جعفری، رئيس محترم موسسه آموزشی و پژوهشی پيشگيری از سوء مصرف مواد، وابسته به دانشگاه علوم بهزيستی و همکارانشان که زحمت چاپ کتاب را تقبل نمودند نيز کمال تشکر را دارم.
مقدمه کتاب برای نويسنده، شايد تنها جايي است که می‌تواند از خانواده‌ خود تشکر کند. نه بدان دليل که مدام در حال نوشتن است و کمتر فرصت می‌کند که چشم در چشم خانواده از آنان تشکر کند، بلکه بدين خاطر که کتاب برای نويسنده در حکم فرزند اوست و نگارش مقدمه کتاب، لحظه شيرينی است که خبر تولد فرزندی را نويد می‌دهد. 
اينجا، يعنی در مقدمه کتاب است که مايلم در چنين لحظه‌ شيرينی از آنان ياد کنم. از پدر و مادرم، که هر چه دارم از اين دو است. آنها مايه افتخار و سعادت من بوده و هستند. از برادرانم، که قصه موفقيت‌های من، قصه تحمل کردن‌ها و گذشت‌های آنان است. از پدر و مادر همسرم، دو عزيزی که مرا برای خودم خواستند. نه در لباس پزشکی و نه در هيچ لباس ديگری. اين لطف بی‌دريغ آنان بود که فضا را برای رشد من مهيا کرد.
همسرم سميرا، پسرم دانيال، آنها همه زندگی من هستند. من هميشه ممنون لطف و محبت و همکاريشان بوده و هستم اما اينجا، در اين مقدمه، تنها جايي است که می‌توانم شرمساری خودم را از بابت کوتاهی‌هايي که در زندگی بر آنان روا داشته‌ام ابراز کنم، بدون آنکه لازم باشد چشم اشکبار و خجلت‌زده‌ام را از نگاهشان به پايين اندازم. 
و در آخر، کتاب را به آنانی تقديم می‌کنم که درد اجتماع دارند. درد اجتماع را می‌فهمند و در پی راهکاری برای درمان اين درد هستند. مطمئن هستم که شما خواننده کتاب، چنين فردی هستيد. اين کتاب تقديم به شما است.  

 سعيد جهانشاهی فرد 1388 

کتاب روان درماني اجتماع مقدمه

فصل اول : روان‌درمانی اجتماع، نگاه از زاويه‌ای ديگر  
رواندرمانی اجتماع يعنی چه؟ روان‌درمانی يک فرد مبتلا به افسردگی ملموس و قابل درک است اما روان‌درمانی يک اجتماع به چه معنی و چگونه است؟ آيا اجتماع هم مانند يک فرد به درمانگر خود مراجعه می‌کند و شکايتی را مطرح کرده، درخواست درمان دارد؟ آيا همانطور که فردی که از دل‌درد شاکی است و به پزشک مراجعه می‌کند، يا از افسردگی در رنج است و به روانشناس بالينی مراجعه می‌کند، يک اجتماع، مثلا يک محله هم، از شکايتی شاکی است و به ... راستی، يک محله چه شکايتی ممکن است داشته، از چه مشکلی در رنج باشد و به چه کسی و با چه آموخته‌ها و چه تجربياتی بايد مراجعه کند؟ انگار اين موضوع و اين شغل و حرفه  قدری ناشناخته مانده است. 
اجازه بدهيد سوال را به نحو ديگری طرح کنم. سالها است که فقر، جرم و جنايت، اعتياد به موادمخدر، رشوه‌خواری، افسردگی و وسواس، ديابت و ازدياد فشارخون، تصادفات رانندگی و نبستن کمربند‌ايمنی، بيکاری، عدم تنظيم خانواده و ... مسائلی شناخته شده هستند. سوال اينجا است که « اگر تعدادی از اهالی يک محله، نگران از اعتياد به موادمخدر در فرزندان خود باشند و درخواست کمک برای پيشگيری از اعتياد در فرزندان خود داشته باشند، اين درخواست و اين شکايت را به کجا بايد ببرند؟ » 
به مسئولين دولتی؟ اما دولت بايد آنها را به کدام متخصص ارجاع دهد؟ متخصصان کدام رشته تحصيلی می‌توانند شکايت آنها را بررسی کرده، به چنين شکاياتی، از پيشگيری از اعتياد و فقرزدايي گرفته تا عدم تنظيم خانواده و ازدياد فشارخون رسيدگی کرده، راه‌حلی درمانی ارائه کنند که نتيجه آن، رفع شکايت و بهبود سلامت مردم آن محله باشد؟ آيا چنين متخصصانی وجود دارند؟ آيا می‌توانند در چنين تنوع وسيعی از مشکلات، آنهم نه در مورد يکی دو نفر، که در سطح يک محله اقدامی درمانی انجام دهند؟ آيا ادعای آنان، ادعای بزرگی نيست؟! 
چون درک تفاوت نحوه نگاه به فرد در روان‌درمانی فردی و نگاه به اجتماع در روان‌درمانی اجتماع  اهميت زيادی در ورود به مباحث بعدی دارد، اجازه بدهيد، پيشگيری از اعتياد در يک محله را، سوژه مناسبی دانسته، بر نحوه روان‌درمانی اجتماعاتی که چنين شکايتی دارند، مروری مختصر داشته باشيم. 
حتما می‌دانيد که اعتياد به موادمخدر يک اختلال روانپزشکی، مشکلی درون‌روانی، خانوادگی و در نهايت يک معضل اجتماعی است. به همين دليل، وقتی فردی به درمانگر اعتياد مراجعه مي‌کند نيازمند درمانی جسمی، درون‌روانی، خانوادگی و اجتماعی است. درمانگر مطلع و باتجربه به درمان فرد فرد معتادان مراجعه کرده به کلينيک خود مي‌پردازد. 
اما اين همه ماجرا نيست. با افزايش تعداد بيماران مبتلا به اختلالات مرتبط با موادمخدر، نمی‌توان نشست و به درمان فرد فرد آنها پرداخت. درمانگران بايد از کلينيک‌های خود خارج شوند و به بررسی عوامل مسبب بروز اعتياد به موادمخدر بپردازند. اينجا است که نگاهی اجتماعی، پيشگيرانه و به نوعی درمانگرانه به معضل اعتياد، توجه درمانگران اعتياد را به خود معطوف مي‌کند. 
به تعبيری ديگر، نشستن در کلينيک و معاينه و مداخله در مسائل فردی يک فرد کافی نيست. بايد ريشه‌ای‌تر انديشيد. نگاه درمانگران بايد بازتر و كل‌نگرتر باشد. آنها بايد نگاه خود را از زاويه تنگ فردی دور كرده، به زاويه بازتر اجتماعی بنگرند. 
در نگاهی بازتر، اين ديگر فرد معتاد نيست که بيمار است. مسبب بروز اعتياد در اين فرد، محله‌ آلوده‌ای  است که او در آن زندگی می‌کند. مسبب اصلی، محله آلوده يا همان اجتماعي است كه محل زندگی اوست. او عضوي از اين اجتماع است. او دچار اعتياد شده چون اجتماعی که آن فرد در آن اجتماع زندگی مي‌کند، دچار آلودگی، مشكل يا آسيب شده است. انگار اين اجتماع بيمار شده و معتاد توليد مي‌كند. 
شايد اجتماع معتاد‌زا تعبير درستی نباشد. هر تعبيری که مناسب باشد، يک چيز واقعيت دارد. اجتماع مورد نظر ما دچار مشکل يا آسيب شده است. اجتماع مورد نظر ما اجتماعی بيماری‌زا است. اجتماعی است که (در اينجا) در اعضاء خود بيماری اعتياد ايجاد مي‌کند. اين اجتماع بيمار، اعتيادزا است. 
حتما با من موافق هستيد که اين اجتماع بيمار بايد درمان شود. بيمار دانستن اجتماع و روان‌درمانی آن نگاه متفاوتی به مسائل مرتبط با سلامت است. اين نوع نگاه با نگاه قبلی در خصوص سلامت مردم متفاوت است. چه تفاوتی؟
در نگاه قبلی، رويکرد و اقدامات قبلی ما در بهبود سلامت مردم ساکن در آن اجتماع، پيشگيرانه بود، چرا که هدف ما پيشگيری از بروز بيماری (در اينجا: اعتياد) در فرد فرد افراد سالم درون آن اجتماع بود. نگاه ما به يک فرد بود، حتی اگر برنامه ما برای اجرا در سطح کل اجتماع طراحی شده بود. با افراد سالم کار داشتيم حتی اگر کاهش بروز بيماری در اجتماع را در نظر داشتيم. 
اما نگاه تازه به مسائل سلامت مردم، به نوعی نگاهی اجتماعی است، چون بيمار ما يک اجتماع است. وقتی بيمار ما اجتماع باشد، رويکرد ما را مبتنی بر اجتماع يا اجتماع‌محور گويند.  
علاوه بر اين، اين نگاه تازه، نگاهی درمانی هست. چرا؟ چون ما با اجتماع بيماری مواجه هستيم که افراد سالم را بيمار مي‌کند. چون هدف ما درمان بيمار است، چه بيمار يک فرد باشد، چه يک اجتماع،  اقدام ما درمانی خواهد بود. اقدام ما در مواجهه با اين بيمار (اين اجتماع معتاد‌کننده) را می‌توان اقدامی درمانگرانه دانست، همانطور که يک درمانگر (پزشک، روانشناس بالينی و ...) بيمار خود را درمان می‌کند.
به تعبيری ديگر، اقدام ما در کاهش تعداد معتادان مراجعه‌کننده به کلينيک‌های درمان اعتياد، يعنی کار بر روی تک تک افراد سالم به منظور پيشگيری از ابتلا به اعتياد آنها کاملا پيشگيرانه است، اما اقدام ما در رفع زمينه ابتلا به اعتياد در آن فرد، يعنی اجتماع معتادزا، کاملا درمانی است. 
اجازه بدهيد اين موضوع را در قالب يک مثال، واضح‌تر بيان کنم. در واقع، اين مثال، همان مسئله يا سوالی است که در طی اين کتاب، قصد پاسخ به آن را دارم.
تصور کنيد به جلسه‌ای رسمی در فرمانداری شهر خود دعوت شده‌ايد. در اين جلسه مسئولين بهداشتی، امنيتی و ... به اتفاق تعدادی از اهالی يکی از محلات شهر حضور دارند. موضوع جلسه بررسي دلايل افزايش تعداد معتادان به موادمخدر در اين محله و بررسي راه‌كارهاي عملي مناسب است. 
مشکل اين است. تاکنون سخن از ابتلا چند نفر به اعتياد به موادمخدر بود. اما متاسفانه تعداد معتادان افزايش يافته و باعث نگراني شده است. حالا سخن از معضلی در سطح اجتماع است. آن محله دچار آسيبی اجتماعی شده است. انگار محله آنها، اهالی خود را معتاد می‌کند. چه اتفاقی افتاده است؟ بر سر اين محله چه آمده است؟ آسيب در کجای اين محله است و چرا محله کناری آن با اين مشکل به اين نوع و شدت مواجه نشده است؟
اين سوالات ذهن مسئولين و اهالی را شديدا به خود مشغول کرده است. چه بايد کرد؟ پاسخ اين سوالات را از چه کسی بايد پرسيد؟ از يک پزشک؟ يک روانشناس بالينی؟ مددکار اجتماعی؟ جامعه‌شناس؟ دانشی که پاسخ‌دهنده به اين سوالات باشد، کدام دانش است؟ همه نگاه‌ها به سوی شما متوجه مي‌شود. چرا؟ چون شما روانشناس سلامت اجتماعی  هستيد و تخصص شما روان‌درمانی اجتماعاتی است که به معضل اعتياد مبتلا شده‌اند. 
سوالی که من در اين کتاب قصد پاسخ به آن را دارم اين است: يک روانشناس سلامت اجتماعی که کار تخصصی‌اش روان‌درمانی اجتماع است، چگونه کار مي‌کند؟ آسيب‌شناسی اجتماع آسيب‌ديده خود را در چه مي‌داند؟ چگونه به بررسی آسيب مي‌پردازد؟ چگونه اجتماع آسيب‌ديده خود را درمان مي‌کند؟ 
مسلما امکان شرح کامل پاسخ اين سوال در اين نوشتار نيست. چرا که به همين قياس، نمی‌توان به شرح نحوه روان‌درمانی اختلالی چون افسردگی، اضطراب، اعتياد به موادمخدر و ... در يک فرد پرداخت. حتی تشريح آسيب مورد نظر از ديدگاه مکاتب مختلف درمانی آنچنان متنوع و بعضا پيچيده است که ... چه بايد کرد؟ 
در اين کتاب تلاش دارم به شرح اين شيوه يا سبک تازه در توانمندسازی اجتماع‌محور، با همين بضاعت علمی اندک و محدوديت‌های موجود بپردازم اما فعلا و برای آماده‌تر شدن ذهن، اجازه دهيد به روش کار در روان‌درمانی اجتماع نگاهی کلی داشته باشيم. 


کتاب روان درماني اجتماع فصل١

کتاب روان درماني اجتماع فصل ٢

قبل از ادامه بحث لازم است به يک سوال پاسخ دهم. اگر روان ما متشکل از جملاتی اين‌چنينی است که به صورت برنامه نرم‌افزاری مشابه کامپيوتر کار مي‌کند، چه کسی يا چه چيزی اين برنامه را اجرا مي‌کند؟ به تعبيری ديگر، اگر متن فوق، متن برنامه‌ای است که در روان من قرار دارد، چه کسی اين جملات را مي‌خواند و اجرا مي‌کند؟ فاعل در اينجا کيست؟ 
همينجا همينقدر بگويم که در روانشناسی به فاعل اين برنامه يا همان که برنامه اجرايي هنگام شنيدن صدای «دزد، دزد» را اجرا مي‌کند، خود يا من  مي‌گويند. در واقع آنکه اين برنامه را در روان من اجرا مي‌کند من هستم. انگار در روان من، موجودی موجودی به نام من وجود دارد که روان من را با خواندن برنامه نرم‌افزاری آن اداره مي‌کند. انگار درون روان من، روانی وجود دارد که روان روان من يا خود خود من ناميده مي‌شود. در اينجا برای سادگی کار، من از مفهوم مغزمغز که در کتاب «روش تحليل خانواده» آورده‌ام استفاده مي‌کنم. مغزمغز ما همان بخشی از مغز ما است که برنامه‌هاي مغزی ما را اجرا مي‌کند.
روانشناسی خود  يكي از حوزه‌های مهم مطالعه و تحقيق توسط روانشناسان شناخت‌گرا است. روانشناسان با تفاوت قائل شدن بين خود و برنامه‌هاي اجرايي آموخته شده و بکار رفته در روان ما، راهکاری برای يافتن پاسخ برخی سوالات بسيار مهم فلسفی همچون جبر و اختيار را يافته‌اند. انگار ما انسانها هم همچون سگ پاولوف، مجبوريم چون تابع برنامه نرم‌‌افزاری مغز خود هستيم، اما ما انسانها (در مقايسه با حيوانات) مختارتريم چون مي‌توانيم برنامه نرم‌افزاری روان خود را تغيير دهيم. 
چون اين بحث قدری گيج كننده خواهد شد، اجازه بدهيد فعلا در استفاده از مفهوم مغزمغز و وجود خود ما (و نه چيز ديگري) در اداره كردن روان خودمان توافق ‌کنيم و علاقمندان را به مطالعه فصل مغزمغز در کتاب روش تحليل خانواده و ساير کتاب‌های مرتبط ارجاع دهيم.             
تا اينجا آموختيم که روان ما هم مجموعه‌ای از جملات است که در برنامه‌هاي اجرايي مغز بکار رفته‌اند. به اين جملات جملات اجرايي مي‌گوييم، چون در مغز اجرا مي‌شوند. جملات اجرايي سه نوع هستند. اگر/آنگاه‌ها، بايد/نبايدها و خوب/ بد است‌ها. از در کنار هم قرار دادن اين جملات مي‌توان برنامه نرم‌افزاری روان افراد را مشابه برنامه «دزد، دزد» نوشت. 
علاوه بر جملات اجرايي، جملات ديگری هم در برنامه روان ما بکار رفته‌اند. اين جملات با است خاتمه مي‌يابند، قدرت اجرايي ندارند و در جملات اجرايي بکار مي‌روند. مانند: 
من مي‌توانم. اين کتاب است، او معتاد است و ... 
مثلا: 
اگر من نمي‌توانم ترک کنم، آنگاه بايد به مصرف موادمخدر ادامه بدهم. 
در اينجا جمله من معتاد هستم و ... در جمله فوق بكار رفته‌اند. مغزمغز ما در هنگام اجرا کردن جملات اجرايي از جملات است‌دار استفاده مي‌کند. 
اگر جمله فوق در ذهن کسی وجود داشته باشد اجرا مي‌شود و اگر اجرا شود، آنگاه او نمي‌تواند موادمخدر را ترک کند. چرا؟ چون اين جمله در مغز او است و توسط مغزمغز او يا خود او اجرا مي‌شود، بدون آنكه او در اجرا شدن يا نشدن آن نقشي داشته باشد. 
به تعبيری ديگر، برای اينکه فردی متقاعد شود که بايد ترک کند، نمي‌توان به سوگند‌هاي او اکتفا کرد، به اراده او تکيه کرد يا صرفا به او گفت: «ترک کن.»
در واقع، به صرف گفتن يا با توصيه کردن به او، نمي‌توان از او انتظار عدم مصرف موادمخدر داشت. مغزمغز او جمله درون برنامه نرم‌فزاري ذهن او را اجرا مي‌كند، چه او سوگند بخورد و چه نخورد. پس چه بايد کرد؟ 
بايد در برنامه مغزی او جستجو کرد (معاينه) و از وجود جمله فوق (اگر من نمي‌توانم ترک کنم آنگاه بايد به مصرف موادمخدر ادامه بدهم.) اطلاع حاصل نمود. سپس جمله ويروسی فوق را به نحوی موثر از ذهن او حذف کرده، با جمله زير جايگزين نمود: 
اگر من مي‌توانم ترک کنم، آنگاه بايد از ادامه مصرف موادمخدر خودداری کنم.
اما چگونه؟ شرحی مختصر از چگونگی انجام اين کار را در درس‌هاي بعد توضيح خواهم داد، فعلا مي‌خواهم اين چند جمله را در ذهن شما، خواننده محترم قرار دهم: 
•	اگر با نحوه کار و تاثير جملات اجرايي در مغز آشنا باشيم، آنگاه مي‌توانيم از تاثير مخرب آنها جلوگيری کرده، آسيب رواني ناشی از آن را درمان کنيم. 
•	اگر با نحوه کار جملات درون مغز آشنا باشيم، آنگاه مي‌توانيم برنامه مغزی افراد را تغيير دهيم. 
•	اگر بتوانيم جملات اجرايي درون ذهن افراد تاثير‌گذار جامعه را تغيير دهيم، آنگاه مي‌توانيم جملات اجرايي درون فرهنگ اجتماعی آنها را هم تغيير بدهيم. 
•	اگر بتوانيم جملات اجرايي ويروسی و مخرب فرهنگ اجتماعی يک اجتماع را تغيير دهيم، آنگاه مي‌توانيم از تاثير اين جملات ويروسی بر روان افراد ساکن در آن فرهنگ جلوگيری کنيم. 
و .... 
علاوه بر سه نوع جمله اجرايي (اگر/آنگاه‌ها، بايد/ نبايدها و خوب است/بد است‌ها) و جملات است‌دار، نوع ديگری از جملات هم وجود دارند که در اينجا اشاره به آنها لازم است. در واقع اينها جمله نيستند اما کاربردی مشابه دارند. به اينها شدنی‌ها مي‌گوييم. اجازه بدهيد با يک مثال توضيح دهم. 
به جملات درون ذهن خودتان دقت کنيد. آيا اين جمله درون روان شما وجود دارد: 
می‌شود امپراطور ژاپن شد. 
يعنی شما اگر بخواهيد (در آينده‌ای نزديک يا دور) مي‌توانيد امپراطور ژاپن شويد. من فکر مي‌کنم اين جمله در ذهن شما وجود نداشته باشد. يعنی چه بخواهيد و چه نخواهيد، امروز يا فردا، شما هرگز نمي‌توانيد امپراطور ژاپن شويد. اين کار شدنی نيست. مسلما مي‌توان حدس زد که جمله نمي‌شود امپراطور ژاپن شد هم در ذهن شما وجود ندارد. چرا؟ چون اصلا به اين موضوع فکر نکرده بوديد. روان ما اينقدر جا ندارد که در خود بگنجاند که چه کارهايي شدنی نيست. به همين دليل هم اينها جمله‌ فرض می‌شوند، وقتی با آنها کار داريم، اما اساسا از جنس جمله دانسته نمي‌شوند. يک مثال ديگر:  
می‌شود دزدی کرد.     
 به نظر شما مي‌شود؟ يا امکان دزدی کردن توسط شما وجود دارد؟ يعنی اگر بخواهيد، امروز يا هر زمان ديگری مي‌توانيد دزدي كنيد؟ آيا دزدی کردن از شما بر مي‌آيد؟ يعنی آيا ممکن است حالتی پيش آيد که دزدی کنيد؟ هر حالتی که تصورش را بکنيد!
خودکشی چطور؟ آيا در ذهن شما اين جمله وجود دارد که مي‌شود خودکشی کرد؟ آيا مي‌شود تله‌پاتی کرد؟ آيا مي‌شود هيپنوتيزم شد و از گذشته قبل از تولد خود باخبر گشت؟ آيا مي‌شود .... و يک مثال کاربردی‌تر: 
آيا می‌شود موادمخدر مصرف کرد؟ يعنی آيا ممكن است روزي شما (اگر بخواهيد) موادمخدر مصرف کنيد؟ پاسخ مثبت شما به اين سوال نشان مي‌دهد که اين جمله در روان شما حضور دارد: 
می‌شود موادمخدر مصرف کرد. 
و اگر پاسخ شما منفی باشد، يعنی انگار اين جمله در ذهن شما وجود دارد که: 
نمی‌شود موادمخدر مصرف کرد. (حتي اگر خودم بخواهم.) 
به سادگی مي‌توان فهميد، کسی که فکر مي‌کند مصرف موادمخدر توسط او شدنی است، احتمال دارد که موادمخدر مصرف کند، اما کسی که فکر مي‌کند (يا اين جمله را در ذهن دارد که) نمي‌شود موادمخدر مصرف کرد، نمي‌تواند موادمخدر مصرف کند، چه بخواهد و چه نخواهد. 
منظور از اينکه نمي‌تواند موادمخدر مصرف کند، اين است که مصرف موادمخدر به ذهن او خطور نمي‌کند. باز هم يك مثال ديگر: 
اگر بخواهيد در زندگی پيشرفت کنيد کدام يک از اين مسيرها را انتخاب مي‌کنيد: 
1.	تحصيل در دانشگاه هاروارد
2.	راه اندازی يک کارخانه خودروسازی
3.	نوشتن يک کتاب
انتخاب هر کدام از اين گزينه‌ها بستگی دارد به شدنی دانستن هر يک از اين اقدامات توسط شما. يعنی بستگی دارد به اينکه کداميک از جملات زير در ذهن شما وجود داشته باشند: 
تحصيل در دانشگاه هاروارد برای من شدنی است. 
راه‌اندازی يک کارخانه خودروسازی برای من شدنی است. 
نوشتن يک کتاب برای من شدنی است.
اجازه بدهيد در مورد خودم بگويم. در ذهن و روان من، يعنی در کل جملات درون ذهن من، خوشبختانه يا متاسفانه، درست يا غلط، مورد اول و دوم شدنی نيست. برای همين هم وقتی در مورد راه‌هاي پيشرفت خودم فکر مي‌کنم، مورد اول و دوم به ذهن من خطور نمي‌کنند. اما تجربه به من نشان داده است که مورد سوم برای من شدنی است. من مي‌توانم يک کتاب بنويسم و پيشرفت کنم.  
به نظر شما مي‌شود موادمخدر مصرف کرد؟ به نظر من نمي‌شود. يعنی امکان ندارد من موادمخدر مصرف کنم. مصرف موادمخدر توسط من شدنی نيست. به همين دليل، در حالت خستگی يا هر حالت ديگری، اين فکر که مي‌توانم موادمخدر مصرف کنم به مغز من خطور نمي‌کند. اما اگر پدرم موادمخدر مصرف مي‌کرد، دوستانم موادمخدر مصرف مي‌کردند، من با مصرف موادمخدر آشنا بودم و يا لذت مصرف آن را در ديگران مشاهده و تجربه کرده بودم و بخصوص اگر يک بار آن را امتحان کرده، تجربه نموده بودم، آنگاه جمله نمي‌شود موادمخدر مصرف کرد در ذهن من به جمله زير تبديل مي‌شد: 
می‌شود موادمخدر مصرف کرد.
می‌شود موادمخدر مصرف کرد جمله ويروسی مهم و خطرناکی است. اگر کاری شدنی باشد، مي‌شود.(مگر اينکه به روشهای درمانی مناسب با آن مقابله کرد.) اگر در فرهنگ عمومی اجتماعی، بسياری از جوانان بر اين باور باشند که مي‌شود موادمخدر مصرف کرد، يعنی مصرف موادمخدر شدنی دانسته شود، موادمخدر در آن جامعه رواج خواهد يافت. 
مشابه همين وضعيت را مي‌توان در مورد شيوع خودکشی توضيح داد. همه مي‌دانيم که خودکشی هم مانند اعتياد واگير دارد. اگر يکی در اجتماعی خودکشی کند، به همه اين باور را منتقل مي‌کند که خودکشی شدنی است يا مي‌شود خودكشي كرد. 
اگر کسی در اجتماعی موادمخدر مصرف کند، به همه اين باور را منتقل مي‌کند که مصرف موادمخدر شدنی است. اگر مصرف موادمخدر در ذهن ما شدنی باشد، مصرف موادمخدر به ذهن ما خطور مي‌کند و اگر خطور کند، در مورد آن فکر مي‌کنيم و در تصميم‌گيری برای حل مشکل خود، اين روش را هم لحاظ می‌کنيم. يا به تدريج در مورد آن تخيل کرده، خودمان را در حال مصرف موادمخدر تصويرسازی مي‌کنيم، موضوعی به نام مصرف موادمخدر را در ذهن خود مي‌پرورانيم و برای آن جايي در ذهن خود باز مي‌کنيم. به تعبيری ديگر، برنامه مصرف موادمخدر را در روان خود نصب مي‌کنيم.


کتاب روان درماني اجتماع فصل ٣ قسمت ٢

جملات اجرايي در برنامه نرم‌افزاری کامپيوترها درون برنامه‌هاي کامپيوتری قرار دارند. برنامه چاپ کردن، برنامه ويندوز و ... نامی هستند که به مجموعه زيادی از اين نوع جملات داده شده است. در مغز ما هم اين جملات درون برنامه‌هاي خاصی قرار دارند. روانشناسان به اين برنامه‌ها طرحواره گويند.
طرحواره‌ها مجموعه جملات اجرايي درون مغز ما در موضوعات مختلف هستند. مثلا طرحواره معتاد، طرحواره‌ای است که مجموعه تمام جملات اجرايي و غيراجرايي مربوط به معتاد را در خود دارد. با در کنار هم قرار گرفتن اين جملات، طرحواره معتاد شکل گرفته و مجموعه جملات درون اين طرحواره است که به درک ما از معتاد، تصميم‌گيری در مورد نحوه رفتار با او (مثلا سلام کردن يا نکردن به او، دوستی کردن يا نکرد‌ن با او و ... ) و بالاخره نحوه رفتار ما با او شکل مي‌دهد. مسلما باور ما به اينکه :
اگر يک بار مصرف کردی، آنگاه معتاد نمي‌شوی.
يا 
آدم نبايد حتی برای يک بار هم موادمخدر را مصرف کند. 
يا ... 
هم درون طرحواره معتاد قرار دارند.
با اين توصيف، روان ما مجموعه بی‌نهايتی از جملات مختلف است. اين مجموعه در قالب طرحواره‌هاي مختلف دسته‌بندی شده‌اند. با اجرا شدن هر طرحواره، جملات درون آن هم اجرا مي‌شوند، همانطور که با کليک کردن روی آيکون چاپگر، برنامه چاپ کردن (پرينت کردن) و بالاخره جملات اجرايي درون اين برنامه اجرا مي‌شوند و اگر جمله ويروسی درون اين برنامه رخنه کرده باشد، آنگاه آن جمله هم اجرا شده و آنگاه برنامه فوق درست کار نمي‌کند.           
برای سادگی کار، جملات اجرايي يا همان باورها را جمله و طرحواره‌ها را کلمه مي‌ناميم. در اين صورت، روان ما تشکيل يافته است از تعداد زيادی جمله که درون کلمات مختلفی دسته‌بندی شده‌اند. جملات زيادی درون کلمه من قرار دارند که توصيف کننده هويت و نحوه درک من از خودم هستند. جملات زيادی درون کلمه مادر قرار دارند و نحوه ادارک و احساس ما را نسبت به مادرمان و مادرها شکل مي‌دهند. 
جملات زيادی درون کلمه روان در روان شما وجود دارند که نحوه درک شما از روان را شکل دهند. اميدوارم در طی درس اول، توانسته باشم جملات درون کلمه روان در روان شما را تا حدودی با جملات درون کلمه روان در ذهن و روان خودم نزديک کرده باشم، يعنی مطلب را خوب رسانده يا فهمانده باشم. آيا برداشت شما يا همان محتويات کلمه روان در ذهن شما با محتويات يا همان جملات درون ذهن روانشناسان شناختگرا در مورد روان هماهنگ بود؟ آيا وقتی در آغاز اين درس، در مورد روان نوشتم، همان برداشتی از مفهوم روان را داشتيد که من داشتم؟ 
به نظر مي‌رسد اکنون جملات درون کلمه روان در مغز من و شما بهم شبيه‌تر هستند. هرچه اين جملات بيشتر بهم شبيه باشند، درک مشترکی از موضوع داشته، بهتر منظور هم را خواهيم فهميد. اگر چنين باشد، آنگاه در ادامه بهتر مي‌توانيم روان را همچون بدن يک انسان در برابر چشم ذهن شما علاقمندان به روانشناسی سلامت اجتماعی تشريح کرده، با ساختار و نحوه کار آن آشناتر شويم. 
لازم است قبل از اتمام اين بحث کمی بيشتر با نحوه کار روان آشنا شويم. روان چيزي جز كلمه و جمله نيست اما توضيح نحوه كار اين كلمات و جملات به همينجا ختم نمي‌شود. 
گفتيم که روان مجموعه‌ای از جملات است که در کلمات مختلف قرار گرفته‌اند. کلمات بهم وصل هستند. جملات هم به همين شکل بهم متصل هستند. مثلا وقتی کلمه مادر را به ذهن مي‌آوريم کلمه پدر يا کلمه فرزند هم به ذهن خطور مي‌کنند. روانشناسان به همين شکل، دوری و نزديکی کلمات درون ذهن نسبت به هم و سطحی و عمقی بودن کلمات درون روان را اندازه‌گيری مي‌کنند.    
کلمه روان با چه کلماتی در ذهن بهم نزديکتر و از كدام كلمات دور است؟ اميدوارم با توضيحاتی که دادم، با من موافق باشيد كه در ذهن من، کلمه روان به کلمه کامپيوتر و کلمه فرهنگ نزديکتر است. به عبارتی ديگر، دوری و نزديکی کلمات درون ذهن به جملات درون آنها يا همان انديشه‌هاي ما مربوط هستند. اگر تشابه روان با کامپيوتر را بياموزيم، کلمه روان را به کلمه کامپيوتر نزديکتر کرده‌ايم. پاولوف کلمه ترشح بزاق را با کلمه شنيدن صدای پا بهم متصل کرده، اين دو كلمه را در مغز سگ خود بهم نزديك كرد. چگونه؟ با افزدون اين جمله به روان سگ: 
اگر صدای پا را شنيدی، آنگاه بزاق را ترشح کن.
و برای اين کار مجبور شد به سگ ارتباط بين صدای پا و مشاهده غذا را بياموزد. چگونه؟ با تکرار تداعی مشاهده غذا و شنيدن صدای پا. 
به همين شکل، مي‌توان کلمه معتاد را به کلمات ديگر نزديک يا دور کرد. برخي برنامه‌هاي فرهنگی در تلويزيون، فيلم‌هاي سينما، سخنرانی‌ها و پوسترها و ... سعی دارند کلمه معتاد را به کلمه آدم بد نزديک کنند. چگونه؟ با افزودن جمله زير در بين جملات اجرايي کلمه معتاد در مغز مردم: 
معتاد بد است. 
و با اين کار کلمه معتاد به کلمات ديگری که با کلمه بد مرتبط هستند (مانند دزد، جنايتكار و ...) نزديک مي‌شود. برای امتحان هم که شده، يک لحظه کلمه معتاد را در ذهن نگه داشته، کلمات ديگری که به ذهن‌تان خطور مي‌کنند را بيان کنيد. فرض کنيم به ذهن من اين کلمات خطور مي‌کنند: 
انگل، دزد، مرگ، نابودی، خيانت، غيرت، خودکشی و ... 
احتمالا جمله معتاد بد است در کلمه معتاد در ذهن من وجود دارد و اين جمله، کلمه معتاد را به ساير کلمات متناسب نزديک کرده است. 
به نظر شما اين كار عوارضي با خود به همراه ندارد؟ آيا درك من از معتاد درك درستي است؟ به نظر نمي‌رسد. چرا؟ چون با اين كار، پس از ديدن معتاد، خواسته يا ناخواسته، كلمه انگل هم در مغز من تداعي مي‌شود و من نمي‌توانم با معتادي كه در برابرم نشسته، مثل يك انسان برخورد کرده، مثل يک انگل برخورد نكنم. اي كاش در ذهن من، معتاد يادآور كلمه بيمار بود تا من همچون طبيبي حاذق (نه پليسي ماهر) درد و رنج او را احساس و با او همدلي مي‌كردم.    
همانطور که جملات درون کلمات قرار دارند، کلمات هم درون جملات هستند. به عبارتی ديگر جمله معتاد بد است متشکل از دو کلمه معتاد و بد است. به مثال زير دقت کنيد:
اگر بابا معتاد است، آنگاه بابا بد است. 
تا اينجا دانستيم که اين جمله درون کلمات معتاد، بابا و بد قرار دارد و وجود اين جمله مشترک، اين سه کلمه را بهم مرتبط و نزديک کرده است، طوری که با مشاهده يک معتاد، کلمه بابا و احساس مرتبط با او و کلمه بد و احساس مرتبط با آن به ذهن خطور مي‌کنند. از سوی ديگر، وقتی کلمه معتاد اجرا مي‌شود و اين جمله توسط مغزمغز خوانده مي‌شود، کلمه بابا و کلمه بد که در اين جمله بکار رفته‌اند هم اجرا شده يا در دسترس قرار مي‌گيرند. اجازه بدهيد موضوع را اينطور توضيح دهم. 
وقتی در جمله‌ای، کلمه‌ای بکار رفت، مغزمغز آن کلمه و کل محتويات آن را در دسترس‌تر قرار مي‌دهد. به اين کار آماده‌سازی  گويند. با اين کار زمان کمتری برای اجرا شدن آن کلمه در مغز تلف مي‌شود. 
تحقيقات زيادی در اين باره انجام شده است. مثلا پژوهشگران افرادی را به دو دسته تقسيم کردند. با يک گروه در مورد پيری و با گروه ديگر در مورد جوانی صحبت کردند. پس از خروج از اتاق، تندی و کندی حرکت آنها را با کامپيوتر اندازه‌گيری نمودند. کسانی که کلمه پيری در روان آنها آماده‌سازی شده بود، کندتر حرکت مي‌کردند. انگار با گفتگو در مورد پيری، کلمه پيری در دسترس قرار گرفته و به تدريج اجرا شده، جمله اگر پير هستی آنگاه بايد کندتر حرکت کنی را در ذهن اين افراد به اجرا در آورده بود. 
آماده‌سازي چه ارزشي براي روان ما دارد؟ پاسخ ساده است. چون مغزمغز صرفه‌جو است، لذا با بکار رفتن هر کلمه‌ای در جمله‌ای، آن کلمه را برای استفاده بعدی آماده‌سازی مي‌کند. از سويي ديگر، به دليل همين صرفه‌جو بودن، بسياری از کلمات و جملات را بدون آگاهی ما، مستقيما اجرا مي‌کند. مثلا در هنگام گفتگو در مورد درمان معتادی که از درد و رنج اعتياد خسته شده و عاجزانه در پی درمان است و نيازمند نگاه درمانگرانه و کمک و خيرخواهی ماست، ما مي‌دانيم و آگاهيم که گفتگوی ما در مورد دزدی کردن نيست. اما اگر کلمه معتاد در ذهن ما درمانگران به کلمه دزدی و کلمه انگل نزديک شده باشد، يعنی اين جمله در ذهن ما باشد که: 
اگر او معتاد است، انگاه او دزد است.
اگر او معتاد است، آنگاه او انگل است. 
در اين صورت کلمه دزد، کلمه پيشگيری از دزدی و نحوه برخورد با يک دزد و نحوه رفتار با يک دزد و ... هم در ذهن ما آماده‌‌سازي و گاه (متاسفانه) مستقيما اجرا مي‌شود. مغز آنقدر به صرفه‌جو بودن خود توجه دارد كه در بسياری از موارد، ما را از آماده‌سازي و حتي اجراي برخی کلمات آگاه نمي‌كند. در اين صورت، ما با آن معتاد، به جای آنکه همچون يک بيمار رفتار کنيم، ناخودآگاه همچون يک دزد رفتار مي‌کنيم. چنين درمانگری بيشتر مواظب وسايل مطب خود خواهد بود تا معاينه و درمان انسان بيماری که به بيماری اعتياد مبتلا است.
جالب است که اذعان داريم و بيان مي‌کنيم که او يک بيمار است، اما نمي‌دانيم که کلام ما نيست که به رفتار ما شکل مي‌دهد. اين جملات درون کلمات درون روان ما هستند که بر رفتار ما تاثير داشته، رفتار ما را متناسب رفتار با يک دزد مي‌کنند. 
تاکيد متوليان سلامت به بيمار دانستن معتاد عمدتا به اين منظور است که کلمه معتاد را به کلمه بيمار نزديک کرده، از کلمه مجرم دور کرده، رفتار مجرمانه معتادان را که ناشی از اجرای ناخودآگاه کلمه جرم درون مغز آنها است، کاهش داده، رفتار آنها را به رفتار بيماراني نجيب نزديک کرده، قابل درمان در سيستم درمانی رايج کشور نمايند و در سيستم رايج بهداشتی کشور، از بروز ابتلای افراد سالم به اعتياد پيشگيری کنند. 
تحقيقات روانشناسان شناختی- اجتماعی در اين زمينه زياد است. (جهت مطالعه در اين زمينه مراجعه کنيد به کاندا، ترجمه کاويانی1384) مثلا در برخی از افراد در فرهنگ مردم امريکا کلمه سياه‌پوست به کلمه خشونت متصل است و با مشاهده يک سياهپوست، اين جمله ناخودآگاه اجرا مي‌شود: 
اگر او سياه است، آنگاه او خشن است.  
اگر در ذهن کسی اين جمله وجود داشته باشد، آنگاه با بکار رفتن کلمه سياه‌پوست، مثلا مشاهده او يا شنيدن خبری در مورد او، رفتار او يا قضاوت او نسبت به هر سياه‌پوستی خودبخود و ناخودآگاه خشن مي‌شود. به وجود چنين اتصالی بين کلمات انگ اجتماعی مي‌گويند. 


روان درماني اجتماع فصل ٣ قسمت ٣

فصل سوم:  درس اول، آشنايي با روان 
کار اصلی روانشناس بالينی که به روان‌درمانی يک فرد مي‌پردازد، درک دقيق و علمی نحوه ساختار و کارکرد روان است. به همين قياس، کار روانشناس سلامت اجتماعی هم، روان‌درمانی فرهنگ اجتماعی است که در برابر او قرار دارد. او در صورتی موفق است که فرهنگ يا همان روان اجتماع را خوب بشناسد. اما روان چيست و چگونه کار مي‌کند؟ با يافتن پاسخ مناسب به اين سوال و استفاده از تشبيه روان فرد به فرهنگ اجتماع، مي‌توان به مدلی کاربردی برای روان‌درمانی فرهنگی يا فرهنگ‌سازی دست يافت. 
همانطور که در بخش اول اشاره کردم، روانشناسان برای درک مفهوم غيرقابل مشاهده‌ای چون روان، از مثال يا تشبيه استفاده مي‌کنند. آنها در عصر فرويد، روان را به ماشين بخار تشبيه مي‌کردند و امروزه، آن را به کامپيوتر شبيه مي‌دانند. نظريه پردازش اطلاعات اساسا به همين الگو از روان اشاره داشته، کل فرايند ساختاری و کارکردی روان را مشابه يک کامپيوتر مي‌داند و با الگوگيری از نحوه کار کامپيوتر، به بررسی الگوی فعاليت روان مي‌پردازند.
کامپيوتر چگونه کار مي‌کند؟ در نگاهی ساده، کامپيوتر از سه بخش تشکيل شده است. بخش ورودی که کار دريافت اطلاعات را انجام مي‌دهد. بخش مرکزی که کار بررسی و تصميم‌گيری در مورد نحوه کار با اين اطلاعات را بر عهده دارد و بخش سوم يا بخش خروجی که نمايشگر فعاليت انجام شده و نتيجه حاصله است. 
مثلا شما مي‌خواهيد متنی را چاپ کنيد. با کمک صفحه کليد، دستور چاپ ‌کردن را به کامپيوتر وارد مي‌کنيد. کامپيوتر ضمن بررسی متن، چاپگر و ... و تصميم‌گيری در مورد امکان و نحوه چاپ کردن، اقداماتی را انجام مي‌دهد و دستور لازم را به خروجی کامپيوتر يا همان دستگاه چاپگر مي‌دهد و بدين شکل متن مورد نظر چاپ مي‌شود. 
به نظر مي‌رسد مغز ما هم مانند كامپيوتر، به همين شكل كار مي‌كند. فردی در مقابل شما قرار مي‌گيرد و به شما سلام مي‌کند. صداي او توسط اندامهای شنوايي و سيستم عصبی شنوايي به زبان قابل‌فهم براي سيستم عصبي مغز تغيير يافته، به قسمت مربوط به تصميم‌گيري فرستاده مي‌شود. مفهوم درک شده از منظور فرد سلام‌کننده به قسمت‌های مختلف مغز مخابره شده و پس از انجام اقدامات لازم و تجزيه و تحليل مسائل، در نهايت تصميم‌گيری صورت مي‌گيرد. تصميم به اينکه پاسخ اين رفتار به كدام صورت داده شود: اداي کلمه سلام، تکان دادن دست يا ...
به همين قياس، مي‌توان فهميد که مغز ما هم مشابه کامپيوتر از سه بخش ورودی، فرايند تصميم‌گيری و خروجی تشکيل شده است. کار اصلی کامپيوتر تصميم‌گيری است. تصميم‌گيری در مورد اينکه با اين اطلاعات ورودی، چه اقدامی را از طريق دستگاه‌های خروجی خود (صفحه نمايشگر، چاپگر، بلندگو و ... ) انجام دهد. 
کار اصلی مغز هم تصميم‌گيری است. مغز و روان هم از طريق سيستم‌های ادراکی خود در حواس پنجگانه، اطلاعات را دريافت کرده، در مورد نحوه کار با آنها تصميم‌گيری کرده، از طريق دستگاه‌های حرکتی خود اقدام مورد نظر را انجام مي‌دهد. 
اگر کار اصلی کامپيوتر و روان تصميم‌گيری باشد، قاعدتا اين تصميم‌گيری خودبخود انجام نمي‌شود. برای چاپ کردن يک متن، مغز کامپيوتر نمي‌تواند تصميم‌گيری کند که چه بايد کرد، مگر آنکه برنامه چاپ کردن روی کامپيوتر نصب شده باشد. يا به تعبيری ديگر، کامپيوتر عمل چاپ کردن را آموخته باشد. به همين قياس، فردی که قصد سخن گفتن دارد بايد بداند که نمي‌تواند سخن بگويد، مگر آنکه برنامه سخن گفتن به زبان خاصی (فارسی، انگليسی، اشاره‌ای و ...) در مرکز تصميم‌گيری در مغزش نصب شده  باشد يا اين زبان را آموخته باشد. 
با اين توصيف، مي‌توان گفت که کار اصلی مغز کامپيوتر و مغز ما انسانها و به همين قياس، مغز اجتماع ما، تصميم‌گيری با کمک برنامه‌هاي اجرايي است که بر روی آن (حافظه كامپيوتر، روان فرد و فرهنگ اجتماع) نصب شده است. 
اين برنامه‌ها چه هستند؟ برنامه‌هاي کامپيوتری مجموعه جملاتی هستند که برنامه‌نويس به زبان برنامه‌نويسی مي‌نويسد و مرکز تصميم‌گيری کامپيوتر يا همان مغزمغز کامپيوتر مي‌تواند با خواندن اين جملات و اجرا کردن آنها اقدام مورد نظر را انجام دهد. کامپيوترها با کمک اين زبان برنامه‌نويسی و برنامه‌هايي که برنامه‌نويس‌ها مي‌نويسند بر روی اطلاعات ورودی تصميم‌گيری کرده، اطلاعات خروجی را تنظيم مي‌کنند. 
همينقدر توضيح داده باشم که نحوه درک اطلاعات ورودی (نحوه فعاليت صفحه کليد) و نحوه خروج اطلاعات خروجی (نحوه چاپ کردن و ...) هم با کمک برنامه‌هايي از همين نوع انجام مي‌گردند. 
به عبارتی ديگر، کامپيوتر علاوه بر قسمت‌هاي سخت‌افزاری يا قطعات آن، از برنامه‌هاي نرم‌افزاری نوشته شده توسط برنامه‌نويس‌ها تشکيل شده است. برنامه نرم‌افزاری که برنامه‌نويس‌ها مي‌نويسند مجموعه جملات ساده‌ای است که مغزمغز کامپيوتر قدرت درک آنها را دارد. مثلا: 
اگر کليد خاموش را زد، آنگاه روی صفحه نمايشگر کامپيوتر نشان بده: «آيا مطمئن هستيد؟ بله، نه»
اگر کليد بله را زد، آنگاه دستگاه کامپيوتر را خاموش کن.
همانطور که مي‌بينيد برنامه‌هاي کامپيوتری بر اساس اگر- آنگاه‌ها يا نظام شرطی پايه‌ريزی شده‌اند. اين موضوع و مقايسه آن با درکی که روانشناسان از روان داشتند، يادآور سيستم شرطی شدنی است که روانشناسان رفتارگرا با کمک آن روان را توصيف و روان آسيب‌ديده را درمان مي‌کردند. 
مثلا در نظريه شرطی شدن پاولوف، به نظر مي‌رسيد وی توانسته است اين جمله از برنامه را در مغز سگ خود کشف کند: 
اگر غذا ديدی، آنگاه بزاق را ترشح کن. 
پاولف با همراه کردن صدای پای خود و مشاهده غذا، جمله زير را هم به برنامه نرم‌افزاري مغز سگ خود افزود: 
اگر غذا را ديدی و به همراه آن صدای پای صاحب خود را شنيدی، آنگاه بزاق را ترشح کن. 
سپس سعی کرد باز هم جملات برنامه نرم‌افزاری روان سگ خود را تغيير دهد. او با افزودن صدای پای خود به صحنه مشاهده غذا، باز هم جملات درون روان سگ خود را تغيير داد و بدين طريق توانست برای اولين بار نحوه تغيير برنامه‌ نرم‌افزاری مغز سگ خود را از طريق تداعی کردن دو کلمه غذا و صدای پا و يا به تعبيری ديگر، فرستادن جمله اگر غذا را ديدی، آنگاه بدان که صدای پای صاحب خود را هم خواهی شنيد به درون برنامه نرم‌افزاری روان سگ خود يا به درون ذهن سگ خود، آن را به دلخواه خود تغيير دهد و در نهايت، اين جمله را به ذهن او سپرده، رفتاری را در سگ خود برنامه‌ريزی کند. رفتاری که ناشی از اجرای جمله زير در برنامه نرم‌افزاری روان مغز سگ او است: 
اگر غذا را نديدی اما صدای پای صاحب خود را شنيدی، آنگاه بزاق را ترشح کن. 
بعد‌ها روانشناسان ديگري ( همچون واتسن و اسکينر) با کمک همين نظام شرطی شدن، برنامه‌هاي زيادی را در مغز و روان انسانها دستکاری کرده، رفتاردرمانی را ابداع کرده، آن را گسترش دادند. پاداش و تنبيه در رفتاردرماني روشي بود که نظام شرطی شدن در روان ما يا همان برنامه‌هاي يادگيری شده (نصب شده) روی مغز ما را تغيير مي‌داد. مثلا: 
اگر اين کار را بکنی، آنگاه دچار ناراحتی مي‌شوی. 
اگر آن کار را بکنی، آنگاه خوشحال مي‌شوی. 
...
و بر همين اساس، رفتارگرا‌ها اين جملات را به خوبی در ذهن مراجعان‌شان مي‌کاشتند: 
درس خواندن خوب است. يا اگر درس بخوانی، آنگاه خوشحال مي‌شوی (يا لذت مي‌بری)
درس نخواندن بد است. يا اگر درس نخوانی، آنگاه ناراحت مي‌شوی (يا درد مي‌کشی) 
روانشناسان رفتارگرا با کمک همين قواعد ساده شرطی‌سازی، اختلالات روانی زيادی را بهبود مي‌بخشيدند، اما چون در آن زمان کامپيوتر ساخته نشده بود، نمي‌توانستند به خوبی نحوه کار روان و نحوه تغييراتی که بر روان بيمارانشان وارد مي‌کردند را توضيح داده، تبيين کنند. آنها فقط بر روی بخش ورودی و خروجی روان کار مي‌کردند و چون نمي‌فهميدند و نمي‌دانستند در بخش مرکزی روان يا همان بخش تصميم‌گيری چه مي‌گذرد، از بحث در مورد آن خودداری مي‌کردند. 
بدنبال کشف کامپيوتر و توسعه نظريه‌هاي پردازش اطلاعات، شناخت‌گراها پا به ميدان گذاشتند. آنها به مطالعه بخش مرکزی يا همان مرکز تصميم‌گيری كه محل نصب برنامه‌هاي نرم‌افزاري و قرار داشتن باورها يا همان جملات درون برنامه‌هاي ذهنی آموخته شده است، پرداختند. 
آيرون تی بک سيستم روان‌درمانی خود را بر بررسی جملاتی تنظيم کرد که به خطا‌هاي شناختی معروفند. به عقيده او خطای همه يا هيچ يکی از خطا‌هاي معروف در ذهن بيماران افسرده است. او معتقد است در برنامه ذهن افراد افسرده، جمله زير همچون ويروس فکری، مشابه ويروس كامپيوتري، به کل برنامه نفوذ کرده و منجر به بروز خطا در تصميم‌گيری درست در مرکز روان آنها مي‌شود: 
اگر همه چيز خوب پيش نمي‌رود، آنگاه هيچ چيز خوب نيست. 
بر اساس مدلی که جوديت بك، دختر آيرون تی بك (1995) معرفی کرده است، جملات يا باور‌هاي موجود در روان را مي‌توان به جملات محوری و جملات واسطه‌ای‌تر تقسيم کرد. همچنين او در روان ما دو جمله را کاملا محوری مي‌داند: 
 من مي‌توانم. 
من دوست‌داشتنی هستم. 
و جملات واسطه‌ای‌تر را مجموعا از سه نوع قلمداد مي‌کند: 
اگر –آنگاه‌ها
بايد – نبايدها 
خوب است- بد است‌ها 
در واقع او روان ما را مجموعه‌ای از جملات مي‌داند که عمدتا از اين سه جمله تشکيل شده‌اند. 
با اين توصيف، مي‌توان گفت روان ما هم از جملاتی شبيه جملات بکار رفته در برنامه‌هاي کامپيوتری ساخته شده است، با اين تفاوت که نحوه نوشتار اين دو نوع برنامه قدری متفاوت است. در زير نمونه‌ای از زبان برنامه‌نويسی معروف به زبان Html  آورده‌ام. پس از آن نمونه‌ای از زبان برنامه‌نويسی مغز در هنگام شنيدن صدای «دزد، دزد» آمده است. 
<title>Cannot find server</title>
</head>
<body bgcolor="white">
<table width="400" cellpadding="3" cellspacing="5">
  .... <tr>

.....
اگر صدای فرياد « دزد، دزد» شنيدی، آنگاه به طرف صدا نگاه کن.
اگر ديدی کسی در حال دويدن است، آنگاه او را دزد بدان.
دزد آدم بدی است. 
اگر کلمه دزد بکار رفت، آنگاه کليه اطلاعات و تجربيات در مورد دزد در دسترس قرار گيرد.
اگر کلمه بد بکار رفت، آنگاه کليه افکار و تغييرات بدنی متناسب با  احساس‌هاي بد در دسترس قرار گيرند. 
اطلاعات در دسترس قرار گرفته از کلمه دزد: دزد بايد دستگير شود.
اطلاعات در دسترس قرار گرفته از کلمه دزد: اگر دزد را ديدی، آنگاه او را بگير.
اطلاعات در دسترس قرار گرفته از کلمه دزد: اگر مثل دفعه قبل دزد را بگيرم، آنگاه همه من را تشويق مي‌کنند.
اگر دزد از کنار تو مي‌گذرد، آنگاه با پای خود جلو راه او را ببند تا بيافتد.
اگر دزد افتاد آنگاه خوشحال و شاد شو. 
اگر کلمه شادی بکار رفت آنگاه کليه تغييرات بدنی و افکار مرتبط با شادی اجرا شود.
اطلاعات در دسترس قرار گرفته از احساس شادی: اگر خوشحال هستی آنگاه لبخند بزن.
اگر دزد افتاد آنگاه لبخند بزن. 
اگر شنيدی که دزد به تو گفت: «احمق من دزد نيستم، من پليسم» آنگاه تعجب کن.
اگر کلمه تعجب بکار رفت کليه تغييرات بدنی و افکار متناسب با کلمه تعجب اجرا شود. 
اگر تعجب کردی آنگاه گيج شو.
اگر کلمه گيج بکار رفت آنگاه کليه اطلاعات مربوط به گيج در دسترس قرار گيرد.
اگر کلمه پليس بکار رفت کليه اطلاعات مربوط به پليس در دسترس قرار گيرد. 
اطلاعات در دسترس قرار گرفته از کلمه گيج : اگر گيج شدی آنگاه دهانت باز بماند.
پليس خوب است.
آدم بايد از پليس بترسد.
اگر کلمه ترس بکار رفت کليه افکار و اطلاعات مرتبط با ترس اجرا شود. 
اگر احساس ترس اجرا شد آنگاه احساس شادی محو شود. 
اگر دوباره شنيدی که دزد به تو گفت: «احمق حواست کجاست، من پليسم» آنگاه بدان که تو پليس را به جای دزد گرفته‌ای.
اگر کلمه احمق بکار رفت کليه اطلاعات و تجربيات مرتبط با کلمه احمق در دسترس قرار گيرند.
اطلاعات در دسترس قرار گرفته از کلمه احمق: احمق بد است.
اطلاعات در دسترس قرار گرفته از کلمه احمق: آدم احمق نبايد بداند چه بايد بکند.  
...
اين برنامه‌اي است كه با شنيدن صداي «دزد، دزد» در روان فردی به عنوان نمونه اجرا شد. مسلما در روان شما برنامه نرم‌افزاري متفاوتي نصب شده (ياد گرفته شده) و اجرا مي‌شود. آيا مي‌توانيد برنامه نرم‌افزاري ذهن خودتان را در چنين شرايطي بنويسيد؟ 


Saied Jahanshahi Fard

Popular tracks